ANGELUS MERLATTI

VETERA IUVAT RETRACTARE

Vox Latina, Commentarii periodici favore et subsidio Studiorum Universitatis Sarávicae comparati.
Tomus 44, 2008, Fasc. 171, pp. 130-139.

Longinquis in nationibus et a memoria nostra remotis temporibus, cotidiano ut toleret vitam et, si fata benevola sinant, in dies sibi probeque honestiorem eam efficiat, quidam pecoris magister baculo innixus, pascuo in agro solitarius et vigilantibus oculis oves depascit. Statim vehementerque commotus, de sententia desistit: animoque demisso, alterum trahens aegrius pedem et insimul incommodo dolens nec non et sorti iratus et fato, gregem agit pastum in planum.

Suo lanigeras commodo minime valet, inter viam apisci. Diutinoque fractus membra dolore, acerbitates numquam oblitas, tristi cum corde volutat. Quae est causa cur foedera mundi, quodam incredibili studio audeant rectores ac saepius turbare? Sibique omnibus contremiscens miserabiliter artubus, incomitata corpora fingit et pagorum eversiones et nefanda latrocinia.

Nunc etiam animo desolato pastoris unicus subit ipsissimus filius, miles manipularis: ne moriatur, sempre periculum instat. Non longe a mari bellatur, et fortasse oblitus cruore, munus militiae iam multos sustinet annos. Dies miserabile noctesque dolenter insomnes propter podagram, extrahit upilio iam pridem et caelestium tantum nititur cottidie subsidio.

Erique claudicantis flebilem statum, diei in singula tempora canis pecuarius, etiam in minimis, subtiliter valet versuteque novisse. Opportune indelassatus, ultro citroque cursitat canis et alacer cerebrosas in officio continet oves.

Obstinata maeret voluntate et incertus quo fata ferant occulta, facere non potest quin militum multitudinem vulneribus male mulcatam, ideoque ad laborem, in posterum, inhabilem mente amplectatur turbatus. Longa fessus de via curisque ingentibus fractus, at cuncta ferens patienter, herbam longius nitidiorem quaesitum, prudens provisor vultuque demisso procedit.

Nunciam, ora pallida attollens, prae dolore exsecratam lamentatur podagram nunc ipsum sibi saevientem. Quisnam tam animo agresti ut non commoveatur? Ovium custos progrediens, prae se quatit lentissime lanigerum gregem, ut copiosiora pascua deveniat.

Cum subito, laetifica luce, magis persentit magisque meliuscule esse et in saxo considit. Casum fortasse miserando ductoris, omnes ad unum, per campum sedatae rarefaciunt edaces herbam bidentes. Horis antemeridianis, haud procul a pastore et exercens vomere solum, adsiduus ad laborem incumbit arator.

Etenim, zephiris vocantibus, multis in locis, ruricolis quaestuose naviterque zea serenda. Puellula quaedam, labans, in campo boves laboriose regit patientes namque, putribus glebis, quinquenni impeditum et iniquum iter: quare saepius labitur pede misella crebroque humi fatigata procumbit. In eiusmodi casu boves confestim consistunt. Volucres terram in facili radunt variisque depicti coloribus maximeque canori: partes se iaciunt in omnes quam celerrime gregatim praedatum, et collis adversi innumera saxa praerupta similiter stringunt. Huiuscemodi incitamento, somnians puellula aves suspectat et oculis intentis fertur cum illis sublimis.

Cum subito aliquid novi lumina ipsius animumque ex toto convertit. Sub enim meridiem, tabellarium pusa praetereuntem revisit. Improviso, paulum infra hic idem aliquamdiu consistens, data salute, ponderosam pusae epistulam reddit. Multisque verbis ultro citroque habitis, illico ab oculis tabellarius facessit.

Primo statim adventu, epistulae trepida in re fasciculus solvitur: exim aratio totum per diem desinit fieri. Post aliquanto, per interpretem litterae in totum leguntur. In sinu gaudet nuntiis novis agrestis et, per horae quadrantem, verba exprimere nequit.

Tandem, quominus agricola gaudium ipsius, adfines edoceat, inter cenam retineri non potest. Delicii laudes elatis concinit verbis atque eventum terra tota dispergit. Expleto denique incepto, quadam subito repente oblivione laborifer noster turbatur.

Nihil habet excusationis gravis oblivio! Impetu collecto, ad amicum volat recta upilionem conferens secum epistulam cura diligenti. Salute accepta redditaque, ab amico mirabundo quidnam sit, recipitur humanitus domum. Subinde infandis de exitiis nec non et de belli vastitate, inter sese studio et alacritate colloqui incipiunt.

Bella ex bellis seri videntur: omniumque incolentium sub oculis, edendi penuria valdeque infortunatos sollicitans. Abigeatibus innumerisque malefactis, decipitur hominum maxima ubivis pars. Insuperque, turpidine summa, latrocinia et reliqua nefaria facinora extra poenam, moribus corruptis et depravatis vanescunt.

Denique quasdam crudelitates certa transire sententia ducunt ex communi consensu. Talia memorant sedentes valdeque de re laborantes. Sensim laetifici meri gaudia praecipiens, agricola e vidulo lagonam animatus depromens validoque vino refertam, admovet ex toto maximos animi motus.

Tum autem agri cultor extemplo consurgens, ovanti gaudio upilioni propinat salutem. Iam hinc, huiusmodi nectaris intoleranda videtur privatio et duri medentis praecepta, in oblivionem eant aeternum. Interdum, voluntate male pertinaci, ancipiti Marte repugnant: brevi, pugna devicti, sese recipiunt et arma sine ulla dubitatione proiciunt.

Artis salutaris vana et iniquissima iussa fatentur: in posterum ergo eiusmodi libido mittenda. A principio veterator comiti ridens, summum dissimulat gaudium et paulisper obticescit. Placida pace quiescens, nunc demum e crumena longissimam cultor epistulam trahit, et adventus repentini causa certa omnino explanatur.

Primumque omnium, parvulam neptim semel atque iterum, upilione mirante, nomine appellat et ardentius ex longinquo salutat. Pecoris magister necnon et agricola navus, iam pridem quodam longeque doctissimo viro familiariter utuntur: ex hac vera amicitia, ambo multum proficiunt. Ipsorum igitur amicum in villam quam primum arcessere, ineunt una subitarium consilium.

Probatum ut alipes virum arcessat, alacer mittitur puer et pedibus valens, congruo posito premio. Magna excitatus expectatione, exim levis avolat nuntius et, amicis stupentibus, terrae solum videtur cursor non tangere.

Mira quadam opportunitate, doctissimo viro advenienti, puer, in itinere, anhelans occurrit. Cursu exanimatus, haeret anceps aliquantum.

Simulatque anhelitus cessat, invitamentum sodalium religiose renuntiat. Multo scilicet ante, per quosdam iam certior architectus est factus, et, cum sit indole bona, ad coetum amicum pectore toto convenire socialiterque maturat.

In vidulo non solum confert lagonas laudatas, sed etiam alias cuppedias ad salivam movendam capaces. Iam tandem muneribus laetis pueroque comitante, homo litteratus, amicorum in domum arcessitus, erigens aures et ante ianuam auscultans, consistit. Inibi diutius quiescit et multo etiam magis, animum, stupens, intendit.

Dicta sonora et continuata, intus vicissim redduntur; erus, multis districtus negotiis, domo in vanum evocatur: iterum et fortius, patientiam abrumpens, extrinsecus pulsat ad ianuam amicus.

Poculum plenum beate semel atque iterum inspicit pastor et vinum odoratum laudibus summis effert ad caelum. Fortuna favente, nunc demum ex interiore parte, adventantium praesentia sentitur. Ostiumque aperitur domus et senuli vultus mirantis profertur. "Limen licet intretis", inquit pastor viviscens; statim benigneque beneficus excipitur homo et eidem maximi plausus impertiuntur. Omnes, tempore brevi, ad unum festiveque ad vinum diserti. "Alme architecte", ad utilitatem referens omnia, agricola inquit, "litteras exituque felici manifesto cognoscis: a primo, hoc scriptum, ad extremum, comis upilioni recites velim pro me omnino litterarum ignaro.

Filia mea maior natu, ut optime nosti, longinquam in terram quondam migravit. Paucis ante mensibus, trepidans metu pulchra me nepti donavit. Nunc metuo quid agam. Hoc velim delicium quam primum videre miliensque osculari.

Utinam maturrime huiuscemodi oriatur occasio! Votum animo tale foveo toto: at mihimet perulae, pro dolor! nummorum semper inanes." "Bono animo esto", eruditus inquit amicus, "ego, suo tempore, tibi subveniam. Nunc tristissima tempora prompteque fortiterque mittamus oportet: omnes simul ex animo propinemus delicio salutem".

Propinatione rite confecta, "Priusquam vero", animi fervore, dicere perseverat agrestis, "nobis candide auctor consilii, optatam incipias lectionem, gratias plurimas agere velim humanissimae mulieri animoque praeditae magno, eo quod mea abstinenter pro filia, has affabre litteras exaravit. Sed haec hactenus.

Recitandi, mi bone, primo quoque tempore sumas initium." "Linguis igitur vestrum quisque faveat extemplo et ambas erigat aures", imperat lector exsurgens, "et vitreis avidas abstinete manus". Dicto paretur: silentium fit undique maximum. Pocula maeste seorsum derelicta, ad tempus morantur, dum is qui legit, litteras exprimens, incipit expedite lectionem:

"Patri suo Barbara s.d.p. Nullae inibi leges: leti discrimina crebro. Corporis simul et animi plura milia dolorum: ad incitas res publica paulatim redigitur. Mortiferae saepenumero insidiae parantur et haurit corda pavor pulsans continuo: etiam quoque rebus familiaribus nobisque cottidie timemus. Mihi et grandiusculae filiae, trepidae horae plerumque decurrunt: diutissime animo cogimur, noctis silentio, alterna vice excubare.

Dum haec nefaria edicto facinora, vide quid accidat! Quendam video optionem proxime minacem adstare. Sine ulla vociferando intermissione, hic, procul dubio, etiam caelestibus invisus, animos nostros impetu latrandi territat nimis et coit formidine sanguis.

Cum interim reliqui milites porro alacriter eunt. Paulum infra, foedum mostellum commilitones volando, praeeuntes repente subsequitur. Ibi, demum, a metu aliquamdiu opportuneque respiratur, at iussa illius, nihil nobis omnino differenda. Nunc ingenii vires sunt crebro periclitandae et, temporis momento, limen exhaustae tenemus. Difficili statu ad me delitescimus et in latebris, ad nosmet laboriose redimus.

De specula nostra frigidoque diffluentes sudore, funus ac tenebras igneumque furorem territae inspicimus et strepitus pertimescimus ad omnes. Pagum mobiliter milites stringunt limite longo et sidera ferit tenebrica fragor, flammaeque tecta deurunt nec amplius quidquam inspici potest.

Propiusque periculum ingens aediumque ruina et corruunt pontes: gelidaeque mortis formido crudelis eademque singulari pollens persuadendi virtute, ambas agit nova quaerere tecta. Itaque serpentia saecla ferarum imitando, loca tenemus tutiora. Dum nos praecipites menteque pavore turbatas, fugae mandamus, haud procul a nobis mulieres cursu effuso fugientes puerosque huc illuc errantes itidemque elata vocantes voce parentes, quaedam aetate provecta remotum in locum animose conducit.

Rem aliquamdiu aequo animo ferant atrocem, suaviloquens, labantes vehementer hortatur. In disserendo prudentissima, paulatim in spem libertatis ingrediuntur et nuper exterritae, animos colligunt. Interim conventiculum in medium cursor fertur anhelus sibique formidans. Latibulum versus, armatos festinanter concedere, prodit; tamquam piperitis ruber, de re singillatim ac distincte, amplius nequit mulieribus dicere. Ecce subito lecticarii milites sudoreque madentes magnoque silentio, quercus sub tegmine sistunt.

Vir quidam adversae factionis militiamque detrectans, aedium posticis e partibus latibulum temere deserens, ad silvam volatilis eodem tendit vestigio. Insperatam fugitivus salutem tremipes petit clanculum hostes. Per indicem, latibulis a militibus prima expellitur vesperi: non facile, hac vice, eripitur fuga et viribus indubitat suis. Plerumque genibus repens et ultima audens, montes indemnis sospitales contingit.

Hinc, adversis statuo restricte de rebus silere. Mei, posthac, ipsius seriem laborum, doctissima litteris mandat amica, eo quod ipsa, fortunae vicissitudines meas prae oculis habet et, idcirco, integra testis evadit.

Tandem aliquando incipit, pater, recordatio memoriae: "Ut igitur ego Iustina magna cum diligentia meo munere fungar, non modo subolis tuae praeteritam calamitatem litteris mando, sed etiam eventuum insequentem exitum faustum, pandere ordior.

Ergo adeo, ut domesticum quoddam exsequatur negotium, tua filia nostros extra fines nihilque sibimet timens in praesentia, compositam ad horam habetur. At omnium praeter opinionem, summum perpetitur improviso dolorem: id vehementer sollicitat ipsius adfines indicio.

Luce in tenebras transeunte, difficultatem incurrit in magnam. Mulieribus auxiliaribus amplius morandi non linquitur tempus. Quapropter, ut dolens in valetudinarium ocissime ferculo transferatur, sex capitum familia, iuvenes scilicet viragines et, ex omnium sententia, animo longe promptissimae, facinus audentes adgrediuntur pulcherrimum et laude dignissimae omni.

Ex longinquo seniores bene saepiusque strenuis precantur mulieribus et, ob admirationem, undique crepant manibus sonos. In tanta capitis dimicatione, longissimum quippe et in difficili iter. Quassata est enim ubique res publica stirpitus insidiaeque struuntur omnisque discrimina generis et verba sonant digna rubore.

Cum interea ad pontem coniectionibus tormentorum ab imis rescissum, auxiliariae sudore manantes comprimunt gressum. Parvus hic inibi profluit amnis, apteque vadosus et florentibus ripis, infirmariis ridet. Aliquid aliud etiam quoque commodi habet id ipsum, eo quod intervallo interponitur brevi et transiri facile potest.

Ventusque frigidior baccando consurgens pernicioseque increbrescens, labores adauget et cruciatus misellae. Mulieres singularis industriae, in angustias aliquamdiu ducuntur nimisque de dolente sollicitae evadunt. Ut frigus obnoxium paritura arceatur, laneum exuunt thoracem animoque libenti.

Nocentius algoris incommodum brevissume manet et densus aliorsum nimbus contendit. Per callem aditu difficilem, animosae ad metam intendunt. Tum denique, nimium ob gaudium, corde ex imo suspirium trahentes, nosocomii ad limen tendunt sorores victrices.

Ob negotium bene confectum non sine magna iactura, a medentibus pariterque ab aegrorum ministris, merito ad astra levantur. Salutatione ad invicem facta, rebus adversis neglectis, belle festiveque silentes facessunt.

Aliquot de causis, vitae diutine anxia et dolore perculsa, viginti fataliter dies suboles tua ibidem moratur. Attamen plus aequo, in tenebris non affligit sese eo quod infantis delicii, tali in discrimine iucunda iuvatur praesentia.

Valetudinario floridus adiacet campus, et ridens, in immensum procurrit. Idemque, ex toto, muro latericio consaeptus et liquidis adluitur rivis. Undique circa maximae quercus, quae inde ab antiquissimis temporibus, mirum vigent in modum et etiam visu magnifice sese proponunt.

Ergo, ut animum interdiu relaxet, eodem, grege amicarum stipata, festive tua filia quantum potest, contendit. Conventiculis matrum, per occasionem prudenter propinquat idemque infantium examinibus, comis mater occurrit nulloque discrimine.

Dum, tempore verno, omnia sidus incendit, inter lusum unica iisdem et comes carissima. Dum, temporis suavitate, talia mirabiliter contingunt, perniciosum, Diis iuvantibus, perfurere desinit bellum. Nunc iam maximo populi consensu diutinoque clamore, novis reipublicae favent institutis.

Volvendis mensibus, civitas in pristinum redigitur statum et, Dei beneficio, omni vacat periculo locus. Probabilis efficitur ratio vivendi et cultus revirescit agrorum, viaeque magis viatoribus magisque frequentes.

Quodam mane, sol igneus diem faustam portendens, in sublime scandit per ardua radiosus. Superne, despiciens et singula legens, stipatam mulierum choro, in itinere felicem conspicit matrem: longeque, gradienti lenissimus ridet, nataeque iocosus, in vultum radios emittit.

Profecto alia atque antea, corporis incommodis, Barbara sentit, at melculo gaudet intrinsecus mater. Pede domum presso propinquans, ut animam recipiat, parumper et quam saepissime, itinere fessa, moratur. Secundum quietem, alto luci consilescit silentio et florida colorum varietate, magnopere omnia iucunda.

In quodam suggestu nunc mater quiescens, innumeris verbis iocosis, filiae colludit. Male facta a militaribus, superioribus temporibus, municipibus sceleste perpetrata noctesque insomnes et crepitus dentium, progrediens comitatus perscribunt.

Extremo sub fine laborum, mater sibimet cavens postremum subsidit: tandem aliquando impeditum concluditur iter, et velociter exit nuntium in vulgum.

Matris ad limen recta^– contendunt laetitia^– exsultantes praesidiariae mulieres: inibi meritam ab omnibus adipiscitur laudem et munere largo donatur. Pro donis sibi collatis et onorificis verbis, vix temperat sibi quin lacrimas fundat. Iterum ac tertium dignas unicuique grates persolvit.

Nunc vero scribere satis habemus, quia errores filiae tuae et labores exitumque felicem, prae oculis in posterum tenere licebit. Omnia tibi bona et suavi sorori, tua ex animo ominatur suboles memor. Tuae optime valent, et, ut a calamitate incolumis usque retinearis, orant atque obsecrant saepius. Vale".

Longa lectione peracta, sibi agricola animum addens, extremum beneficium atque ultimum poscit. Subitoque consurgens, "Pro tua scientia", inquit agrestis, "ea quae elata voce et pro viribus dictabo, calamo velim excipias litterisque consignes".

Mandato ad finem splendideque perducto, "si, fortuna florente", instat cultor ardore, "anno vertente, reditus mihi fuerit satis, nulla vel unius mora momenti interiecta, meas visurus una cum filia natu minore, animo proficiscar laetanti".

Hic, sese ad pastorem convertens dolentem, "o bone here", compositus inquit architectus, "tibi magna re vera debetur usque reverentia. Agedum, quaeso, et prompto animo esto. Exitiabilem angorem animo presenti dimittas et huiusmodi rapias occasionem. Etenim, dum vescimur aura, quandoque sit nobis mero in vino longe validissima medicina laborum. Idem, omnes ad unum, illico sentiunt sodales et concordes voceque canora medicamen panchrestum, nectareum vinum renuntiant.

Ut inter populares quietissime constat, agricola hactenus sollers et vita severus: in praesenti, sibi, prae gaudio, digito videtur tangere caelum. Cum interea comites domi relinquens, et animi secretum tacitus premens, cedit vir litteratus. Soloque celesti purissimo, secum cura diligenti, quaedam molitur.

Quadam in speciem lentitudine, oves agnosque cogitate recenset subtiliterque ac diutius miratur. Expleto denique negotio, catus contemplator domum celeripes redit: ibidem simulans in praesens negotium, cenandi peritus magister paululum subbibit vini et sodalibus silens adridet. Deinde deinceps, nitidi agni existimator intellegens, de pretio enixe contendere incipit et callide ad persuadendum aptis utitur verbis.

Namque bimula ovis colore nigranti, pascua e vestigio caelumque relinquit. Quod interest praecipue pastoris est, procul dubio, numeratam pecuniam contrectare.

Bestiola, fati decreto inexorabili, mortem videt sibi ob oculos fulgurantem et, post aliquanto, quadrupes lanigera summo artificio in frusta secatur et in rebus moliendis magna velocitas.

Insemel, ut perbene totum ac satis assetur, in ignem oleoque imponitur unctum. Sale fecetiisque copiose laborem amici concordes delectant faucesque interdum cantharite abunde frigerare haudquaquam dedignantur.

Nunc iam nidor per aëra inexorabilis praeco et longe lateque suadendo, semet diffundit. Dum bene culinariis cuncta procedunt, semel atque iterum navum monet upilio architectum, ut repletum ab oculis removeat calicem et integra servet mente cocturam.

Eo enim potissime munere oculis natantibus fungi, coquum minime decet, et suaveolens caro, dum coquitur diligentius curanda.

Subitoque intempestivum aspicit architectus vinoque lagonam ab upilione funditus iucundeque viduatam, etiam atque etiam per tacitum digito ostendit. Agricola pro amico interveniens, Deos iurat per omnes: illud doliolum testatur, post hominum memoriam, siccitate insigni siccatum.

Protenus etiam recteque amicum litteris inbutum prolixa esse natura, haud dubie fatendum. Architectus multis cum sit districtus negotiis, ultra progredi contumacia refugit. Ac iam optime intus olet ovilla et ieiunis saliva movetur: e vestigio, coquorum eximium magistrum, una voce architectum amici pronuntiant.

Dum mensae non facile aegrotus accumbit upilio, "Utinam", inquit pectore maerenti, "meus hic esset filius nobiscum accumbens et a munere militiae tandem solutus!... Fame lupina fortasse alicubi iacet confectus et mensam in pectore exoptans instructam…".

"Necessario ruitur in fata", inquit agricola pressus dolore sibique raros turbans capillos. Statim exiguo ictu pulsatur ad ianuam. Quaedam mater rubore suffusa et haesitans voce, graviter cum duabus filiolis astat ad limen.

Animum capiens, gradatim miserandum orat mater in modum. "Per Deum", inquit, "viribus vosmet obtestor contentis, ut benefici et liberales, his puellis aliquid esculenti praebeatis. Inopia, innumeris vastationibus, valde laboro!… Utriusque saltem miseremini large, ut durissimam tolerent famem!".

Quo repentino obiectu viso, "Ingrediamini licet, suavissimae puellulae, at vestra ingrediatur mater vobiscum", interior clamat upilio. Obviam esse vident cuppedias misellae: ea coram copia divina, dubitant aliquamdiu convivae de re et tenet animos stupor.

"Quanta in civilibus commutationibus", inquit architectus, "invidiae tempestas, et infortunatioribus, cultu et feritate, egestati detrimentosae occurendum. Rebus ceterum desperatis, homines factiosi in se facinus admittunt et flagitii ac dedecoris plenissimi, inter sese cruente contendunt.

Iuvenes senesque, feralibus tenebris, cottidie nulloque discrimine, de medio ubique tolluntur. Ob innumera malefacta, poenas puelluli maxime solvunt". Architecti omnia et singula comprobant verba et palma cum palma collata, plausus tribuunt maximos.

Pro beneficio erga filias, dum mensa movetur, quasi ore pleniore vehementissime laudat et gestit aperte mater laetitiŠ. Ut rite nimirum oportet, pulcherrimi facinoris auctoribus plurimas agere gratias, puellulas, composito, genetrix numine capitis iubet.

Grata memoria, hodiernum quoque diem natalem, upilioni mater ex animo felicem ominatur: plurimosque alios optat enixe ut senex quam felicissimos agat.

Ad benevola huiusmodi verba, iamdiu misellus minime adsuetus, has stupet vehementer ad voces. Parvae itidem nepti bene etiam quoque benigneque cultor precatur, ut delicium iucunde et salubri corpore vitam in aevum decurrat.

Ecce autem, sub caeli convexis, ventus exitiosus opportunissime cadit et aura blandita succedit. Nitor lunaris per agros laetificus lucet et odorata nutat herbula campi.

Caelum stelliferum ridet simulque amoenitas loci et liquidae noctis silentia, animos viatorum dulcissime movent.